Lijsterbes.
(Sorbus aucuparia)
(Met speciale dank aan de talrijke inzendingen van onze leden)!
"Ik wist bijna niet waar eerst aan beginnen...". (lol)

 

 

 

* Orde: Rosales.
* Familie: Rosaceae (Rozenfamilie).
* Geslacht: Sorbus.
* Soort: Sorbus aucuparia.
* Nederlandstalige benaming: Gewone lijsterbes.

De lijsterbes is in onze streken een algemene soort van zandige en bosrijke gebieden. Zijn naam dankt hij aan het feit dat vogels en vooral merels en lijsters verzot zijn op de oranjerode bessen.
De gewone lijsterbes (Sorbus aucuparia) gedijt op matig droge, voedselarme zure bodem, maar toch het liefst op vochthoudende, humusrijke grond.
Hij houdt van veel zon, maar doet het ook aardig in de halfschaduw. Hij is niet vorstgevoelig.
De lijsterbes kan 15m hoog worden. In mei verschijnen de roomwitte bloemschermen. Kan ook als struik aangeplant worden, in dat geval wordt de lijsterbes een 6 m hoog. Het is een sierlijke boom die omwille van zijn smalle vorm vaak als "laanboom" wordt aangeplant.
Omdat de lijsterbes een ijl gebladerte heeft, kunnen er nog planten of gras onder groeien.
De Lijsterbes groeit zowel op zand als op leem. Zelden op klei of krijtbodems.

Het Latijnse woord "Sorbus" betekent vrucht en "aucupor" vogelvangst, omdat de Romeinen de oranje bessen van deze boom als lokaas gebruikten.
Lijster betekent hippende vogel en rowan is afgeleid van het Sanskriet woord "runa" wat toverformule betekent.
Dit laatste verwijst dan ook regelrecht naar het druïdenrijk toe.
De Lijsterbes wordt ook wel kraalboom, kwetsenbeienboom of vogelbessenboom genoemd.
In Engeland noemde men deze boom ook witchwood (heksenhout), omdat men geloofde dat hij bescherming tegen heksen gaf. (Ik vraag me af hoe ze dat gaan lappen. Met de hele boom gooien of zoiets...?).

De lijsterbes is de boom van de bescherming. Het hout ervan wordt al honderden jaren gebruikt als amulet. Lijsterbesbomen vind je vaak in de buurt van magische stenen cirkels. De druïden gebruikten zowel het hout als de bessen in magische riten. In Schotland hebben vele oude huizen schoorsteenbalken uit lijsterbeshout.
De lijsterbes is zinnebeeld voor wijsheid, kracht en beschermt tegen het kwaad. Zij is bij de Kelten de toverboom.
De Keltische druïden gebruikten lijsterbesstokken bij hun rituelen aan Brigid en de Keltisch - Gallische god Alianus.
Vooral in Wales wordt de Lijsterbes als Heilige boom vereerd.
Volgens een oude Ierse legende zou de vrouw zijn ontstaan uit een Lijsterbes.
In de Schotse Hooglanden werd de Lijsterbes geplant tegen toverij. Ook lieten de herders hun schapen elk jaar onder de takken van een Lijsterbes door gaan. Varkens gaf men een aftreksel van lijsterbessen als bescherming tegen ziektes.
Bij de oude Grieken was zij gewijd aan Aphrodite, godin van liefde en schoonheid.
Volgens een Romeinse legende groeiden er lijsterbessen uit de bloeddruppels van een arend die met de demonen streed.
De lijsterbes werd vroeger vaak op kerkhoven geplant, als toverboom en om demonen af te schrikken.
Aan de vooravond van één mei werden er lijsterbestakken aan de koeienstaarten gebonden. Zo waren ze beschermd tegen de kwade geesten die op die magische nacht ronddwaalden. (Christelijk bijgeloof).

Wie geboren is onder het teken van de lijsterbes (1-10 april en 4-13 oktober), voelt een bijna onbedwingbare drang om de wereld te verbeteren of te verfraaien.
U hecht heel veel belang aan menselijke relaties en aan waardering door de anderen, maar u bent voldoende realistisch en zelfverzekerd om u niet al te zeer te laten beïnvloeden door wat anderen denken en doen.
U stelt hoge eisen aan uzelf, en verwacht eigenlijk van de anderen hetzelfde.
Maar omdat u niet houdt van conflicten, en iedereen te vriend wil houden, kan dat soms wel eens frustrerend zijn, omdat u zich verantwoordelijk voelt voor alles wat verkeerd gaat.
U hebt er belang bij om, minstens met diegenen die u dierbaar zijn, over uw verwachtingen en frustraties, open te spreken.

Vergis je niet. Er zijn een 80-tal wilde lijsterbessoorten op het noordelijk halfrond. In België vind je de Wilde lijsterbes (Sorbus aucuparia L.), de Meelbes (Sorbus aria (L) Crantz) en de Elsbes (Sorbus torminalis (L) Crantz).
Naast deze wilde soorten zijn er ook nog sierlijsterbessoorten zoals de Amerikaanse lijsterbes (Sorbus Americana Marsh), de Peerlijsterbes (Sorbus domestica L.) en de Zweedse lijsterbes Sorbus intermedia (Ehrh) Pers.).
Van al deze soorten zijn de zaden mogelijk giftig door de aanwezigheid van blauwzuurglycosiden. Ook de bloemen en jonge bladeren zijn licht giftig door de mogelijke aanwezigheid van sorbinezuur en parasorbinezuur.
Als je volledig rijpe bessen plukt, is de kans klein dat je een vergiftiging oploopt.
Als je minder rijpe bessen gebruikt, vergroot de kans op vergiftiging.
Als je veel van die bessen eet, kan je een maag- of darmontsteking, en/of huiduitslag krijgen.
Je pupillen kunnen vergroten en misschien krijg je wel koorts.
Daarom is het beter dat je veiligheidshalve eerst de zaden uit de bessen verwijdert.

Een thee van bloesems tegen longaandoeningen:

 

1 volle eetlepel overgoten met een kop kokend water, 5 minuten laten trekken, zeven, zoeten met honing, drinken met kleine slokjes.
Maximaal 3 koppen per dag.
Vergemakkelijkt de ademhaling en kalmeert.

In de Noordelijke landen eet men de bessen rauw, nadat de eerste vorst erover gegaan is.
In Zuid - Duitsland maken ze er likeur en azijn van. Dit laatste, waarschijnlijk vanwege het hoge zuurgehalte van de bessen.
 

De geroosterde bessen leveren een uitstekend koffiesurrogaat op, lekkerder dan "chicorei".

Een aangename hoestsiroop, waarvan men limonade maken kan, verkrijgt men door 2 pond gezeefd lijsterbessensap met 350 tot 450 gr suiker op te koken.

De lijsterbes behoort tot de Malaceae ; de appelfamilie. Deze familie wordt soms met de Rosaceae (roosachtigen) verenigd, in de rang van de onderfamilie. De lijsterbes is een uitermate weinig eisende boom, die praktisch op alle bodemsoorten gedijd en tevens winterhard is. Meestal heeft de lijsterbes weinig last van schade door ziekten, enz.
Soms wendt de mens de lijsterbes aan als middel bij zieke dieren. In Noorwegen bijvoorbeeld worden de jonge vruchtendragende loten gebruikt als wintervoer voor zieke geitenbokken. Afkooksels van de lijsterbes werden vroeger gebruikt door dierenartsen tegen longepidemieën bij runderen.
De lijsterbes, een uitstekende voedselbron voor insecten, vogels en zoogdieren, draagt enorm bij tot het behoud van een soortenrijke levensgemeenschap in agrarische gebieden. Daarbij weet de mens deze boom ook nuttig te gebruiken. De lijsterbes werd reeds door Karel de Grote aanbevolen. De vruchten zijn rijk aan vitamine C en werden vroeger in de volksgeneeskunde gebruikt, bijvoorbeeld als bloedreinigend middel bij jicht en reuma en als middel bij maag- of spijsverteringsproblemen.
De vruchten van bitterstofarme lijsterbessoorten kunnen met suiker klaargestoomd worden tot een heerlijke compote of gelei, een heuse lekkernij bij wildschotels.
Na de eerste vorst in de herfst kunnen de vruchten geplukt worden om te verwerken in likeur en vruchtenwijn. Industrieel wordt uit de vruchten "Sorbit" gewonnen, een vervangmiddel van suiker voor suikerzieken.
De vruchten bevatten ook het bekende sorbinezuur, wat ze beschermt tegen schimmels, gisten en bacteriën. Sorbinezuur wordt nu ook synthetisch aangemaakt voor het gebruik als bewaarmiddel in levensmiddelen.
De vruchten en soms ook de bloemen worden verzameld voor het maken van thee.
Gedroogde vruchten kunnen gevoederd worden aan kippen, schapen en varkens.
Bladeren en vruchten worden ook gegeten als bijgerecht door een 30-tal zoogdiersoorten.

De lijsterbes is een snelgroeiende, kleine slanke boom met sterk opstijgende takken. De kroon is open, smal en eivormig, op oudere leeftijd onregelmatiger en breed uitgroeiend. De samengestelde bladeren staan verspreid en zijn opgebouwd uit 9 tot 15 afzonderlijke blaadjes. Deze blaadjes zijn langwerpig, grof gezaagd en ongesteeld, met een ronde gave en scheve bladvoet en vertonen roodachtige hoofdnerven.
De roomwitte, sterk ruikende, bloemen (8 tot 10 mm) staan in platte tuilen met een diameter tot 15 cm en bestaan uit 5 kelk- en kroonblaadjes en uit talrijke meeldraden. De vruchten zijn kleine, melige appeltjes die meestal 1 cm groot worden en 2 > 3 bruine, harde peervormige pitten bevatten. Hun kleur verandert van groen over geel en oranje naar scharlakenrood.
Deze vruchten zijn zeer decoratief, maar verdwijnen vlug daar ze een lekkernij zijn voor velen.
Deze boom is geliefd door vogels, insecten (vooral bijen, vlinders), zoogdieren en mensen.
Meer dan 60 vogelsoorten lusten de vruchten van de lijsterbesboom, namelijk verscheidene kleine vogelsoorten, trekvogels, kraaien, kauwen, eksters, spechten, de Vlaamse gaai, bos- en houtduiven, eenden- en hoendersoorten. Vogels zorgen voor de verspreiding van deze boom via het zaad in hun uitwerpselen.
De door hen sterk begeerde vruchten werden vroeger gebruikt om ze te vangen.
Het hout is hard en wordt gebruikt voor het maken van gereedschap, zoals instrumenten, deurposten en in de scheepsbouw.
De boom was bij de Germanen gewijd aan de god Donar, en werd in de eerste plaats gezien als een bron voor de genezing van vee.
Bij de Kelten was het een bijzondere boom voor de druïden, vooral gewijd aan godin Brigid.
Hij wordt dan ook veel aangetroffen rondom steencirkels.
De centrale kwaliteit is die van bescherming tegen betoveringen en gevaar.
De Kelten gebruikten ook lijsterbesstokken waarin runen werden gegraveerd.
Kruisen gemaakt van 2 lijsterbestakjes omwonden met rode draad werden boven de deuren en ramen van het huis en bij dieren gehangen om ongewenste bezoekers te weren en te beschermen tegen het kwaad.
De bessen hebben een klein pentagram, het eeuwenoude symbool van bescherming en volmaaktheid.
Het is een magische boom die gebruikt wordt voor staven, roeden, stukje hout in gelukbrengende amuletten, ook tegen blikseminslag en noodweer.

De god Thor werd van de verdrinkingsdood gered door zich vast te houden aan een tak van de lijsterbes.
Een gevorkte tak kan helpen bij het vinden van water en grotten.
Lijsterbes is ook als orakelboom bekend. Geeft voorkennis, eveneens door het gebruik ervan als wierook.

De kleur rood van de bessen wordt in verband gebracht met de godin, de bevruchte en vruchtdragende aarde, dood en wedergeboorte.
De lijsterbes is zinnebeeld voor wijsheid, kracht en beschermt ons tegen het kwaad.
De lijsterbes werd vroeger vaak op kerkhoven als toverboom en om demonen af te schrikken geplant.
De Kelten waren van mening dat "..wie ook maar drie van deze bessen eet, al ware hij honderd jaar, hij in een jong mensch van dertig jaar zal veranderd worden".
Reizigers droegen een twijgje bij zich om zeker te zijn van een veilige aankomst.

Lijsterbestakken werden door boeren vroeger nabij de veestal gelegd om de dieren tegen ziektes te beschermen.
Op 2 mei werd de vloer van de stallen met lijsterbestakken bedekt.
Ook geloofde men dat men melk beter kon karnen wanneer men lijsterbesstokken gebruikte.
De schoonheid en gratie van de lijsterbes (Sorbus aucuparia) heeft de Keltische priesters ertoe geïnspireerd om hem boom des levens te noemen. Hij is één van de eerste bomen die in het voorjaar in blad staan en symboliseert hierdoor de vernieuwing van de natuur en de terugkeer van het licht.

Daarnaast beschermt de lijsterbes mensen en dieren voor allerlei kwade invloeden zoals de duivel en andere boze geesten. In Duitsland bevestigde men daarom lijsterbestakken boven deuren van boerderij en stal. Wanneer een kalf een naam moest krijgen, ging de boer voor dag en dauw het bos in om bij zonsopgang met een stuk koperblik een lijsterbestak af te snijden. Daarmee sloeg hij op de rug van het kalf en gaf hem zijn naam.
Daardoor wilde hij het jonge dier voor ziekte beschermen. Een dergelijk gebruik kwam men ook in Zweden tegen.

Op het Engelse platteland was het vroeger de gewoonte om het vee door een poort van lijsterbestakken te leiden die hen zouden beschermen tegen ziekte en onvruchtbaarheid. De lijsterbes die naast de boerderij stond herbergde feeën die de invloed van kwade geesten op een afstand hielden. Men naaide een lijsterbestakje in de kleren van kinderen. Daardoor hadden kwade geesten geen vat op hen.
De oranjerode lijsterbessen werden in water gedompeld en rond de plek gestrooid die men wilde beschermen.
Volgens de Scandinavische mythologie is de eerste vrouw uit een lijsterbes- en de eerste man uit een es ontstaan.
De bessen zijn in bijna alle culturen symbool voor de creatieve levenskrachten, bloed, dood en vernieuwing geweest.
De mensen van het oude Ierland geloofden in het vermogen van de lijsterbes om de verloren jeugd terug te halen. Hij werd bewaakt door slangen en draken.
De lijsterbes stond in samenhang met de Keltisch - Gallische god Alianus, maar vooral met godin Brigid, de Keltische godin van poëzie, geneeskunde, smeedkunst en bewaakster van het vuur.
Haar pijlen waren van lijsterbeshout gemaakt.

In de Griekse mythologie komen we een verhaal tegen waarin Zeus in het bezit is van een beker die hij van de Olympus heeft laten stelen. Een adelaar werd er op uit gestuurd om de beker terug te halen. Er ontstond een hevig gevecht tussen hem en de gevleugelde wezens die de beker gestolen hadden. Volgens de legende ontsproot op elke plek waar een bloeddruppel of een veer terecht kwam, meteen een lijsterbes. Vandaar dat men de bessen ziet als symbolen van dood, bloed, maar ook van nieuw leven.
Volgens een legende wordt een kwaadwillende heks onmiddellijk naar de hel verbannen als men haar met een lijsterbestak aanraakt. (En IK zit hier met een stokske lijsterbeshout in m'n hand)!..."Woeps"!

Een paar magische toepassingen:

De lijsterbes is één van de heilige bomen van heksenkunst.
Zijn belangrijkste eigenschap is bescherming en het geven van kracht.

Wanneer je een stuk lijsterbeshout bij je draagt, zal je psychische kracht toenemen.
Lijsterbestakken kan men als wichelroeden en toverstaven gebruiken.

Bladeren en bessen kunnen, met wierook vermengd,  jouw psychische kracht positief beïnvloeden.
Bessen of een stuk schors kunnen helpen, het genezingsproces te versnellen.
Zij zijn tevens geluk- en succesbrengers.

Met twee lijsterbestakjes die men met een rode draad samen gebonden heeft in de vorm van een kruis, heeft men een eeuwenoud beschermend amulet dat om de hals gedragen kan worden.

Boeren, in Cornwall, droegen deze in hun zakken.
De vrouwen van de Schotse strijders naaiden een dergelijk amulet in de kleding van hun mannen voordat ze ten strijde trokken.

Wandelstokken worden nog steeds vaak uit lijsterbeshout gemaakt, omdat zij voor blikseminslag zouden beschermen.

Een stuk lijsterbeshout beschermt zeelui voor een scheepsramp.

De bessen worden in hedendaagse heksenrituelen gebruikt.

Wanneer men op het graf van familieleden een lijsterbes plant, wordt deze plek beschermd tegen spoken die de rust van de overledene zouden kunnen verstoren.

De rode bessen vormen een vijfhoekige ster (pentagram) daar waar de steel zich aan de bes vasthecht. Het pentagram was een oud symbool voor bescherming en dus beschermen bessen die je bij draagt voor ongeluk en kwaad.

De Schotse vrouwen regen kettingen van de bessen voor bescherming.
Zij hielpen iemand om goed en kwaad te onderscheiden.

Wanneer men een rode draad aan een lijsterbestak bindt, kan men de sterkste tover breken.

Voor de lekkerbekken!

Lijsterbessengelei(jam):

Lijsterbesgelei is een vitaminerijke en zurige gelei. (Zomerconfituur).
Heerlijk in de yoghurt en je kunt er nog een schepje suiker aan toevoegen als je het te zuur vindt.
Overigens zit er al suiker zat in.

Bij de Finnen is de boom gewijd aan de nimf Pihlatajar, die in de lijsterbes woont en het hoornvee beschermd. De herders plantten hun lijsterbessenhouten staf dan ook in het midden van het veld en baden dan tot de nimf, dat zij het vee van droefheid en ellende zou besparen.
Onze voorvaderen maakten van lijsterbessentakken en rode draad een soort kruis en hingen dat om, als afweermiddel tegen heksen en duivels. (Wat is de mens toch inventief, nietwaar).
Daarbij moesten ze dan de volgende toverformule hardop zeggen:

Lijsterbes en scharlaken draad
waarborg mij tegen tegenslag en kwaad
en bescherm mij, van vroeg tot laat.

De vraag is hier dan:
"Wie is dan de toverkol? Zij, met hun toverformule, of de heks die nooit kwam opdagen?".

In de huidige kruidengeneeskunde is de lijsterbes een laxerend, een menstruatiebevorderend, urineafdrijvend, bloedstelpend middel,... en wordt ook gebruikt tegen buikloop.
Dus, teveel "vlier" gebruikt? Grijp dan snel naar de "lijsterbes"! (lol)
Opgelet! Bij een hoge geconsumeerde dosis is het wél braakverwekkend. (Overdaad schaadt).
Kortom, maak maar een keuze waarvoor je het wilt gebruiken, maar gebruik het wijs.
                                                                                Bron: "Het Compendium van rituele planten".

En hier komen we dan (eindelijk) aandraven met het recept:

We gaan als volgt te werk:

Men neme: 1 kilo bessen die we in 2 dl water gaarkoken.
Daarna gaan we dat door een zeef fijn wrijven en er 1 kilo suiker aan toevoegen.
Men neme: Het sap van 2 citroenen en we gieten dat erbij.
En dan laten we dat gewoonweg inkoken tot geleidikte.
Daarna, "op de bekende manier" in gelei(jam)bokalen overhevelen - of gieten.
Daarna, verder laten afkoelen en daarna, tussen je boterhammen smeren. (Of zo...).

Zmaeckeleyck!